Các synapse liên quan có thể thay đổi sức mạnh; những mạng lưới liên quan đến hành vi mới có thể phối hợp hiệu quả hơn; và theo thời gian, phản ứng ban đầu vốn đòi hỏi nhiều sự chú ý có thể trở nên ít tốn công sức hơn.
Có lẽ vì vậy mà giai đoạn đầu của thay đổi thường khó chịu đến mức khiến chúng ta nghi ngờ liệu mình có thực sự thay đổi được hay không. Hành vi cũ giống như một con đường đã được đi hàng nghìn lần: rộng, quen thuộc và gần như không cần chỉ dẫn. Hành vi mới giống một lối nhỏ xuyên qua bụi cây. Trong những lần đầu tiên, ta phải chủ động nhớ mình đang muốn làm gì, ngăn phản ứng cũ, giữ mục tiêu trong đầu và chịu đựng cảm giác không quen thuộc đi kèm. Những chức năng như kiểm soát hành vi, duy trì mục tiêu và ức chế phản ứng tự động phụ thuộc nhiều vào các mạng lưới của prefrontal cortex. Chính vì vậy, “làm khác đi” ban đầu thường tốn tài nguyên nhận thức hơn rất nhiều so với quay về điều quen thuộc.
Nhưng sự khó khăn ấy không nhất thiết là dấu hiệu rằng cách mới không phù hợp. Đôi khi nó đơn giản là dấu hiệu rằng não bộ chưa thành thạo với nó. Ta thường đánh giá sai giai đoạn này. Khi một hành vi mới vẫn cần quá nhiều cố gắng, ta kết luận rằng mình “không phải kiểu người như vậy”: tôi không phải người tập thể dục đều đặn, tôi vốn thiếu kỷ luật, tôi là người nóng tính, tôi không giỏi nói trước đám đông. Nhưng nhiều đặc điểm mà ta gọi là “tính cách của mình” ít nhất một phần cũng được duy trì bởi những kiểu phản ứng đã được thực hành trong nhiều năm. Việc một phản ứng hiện tại diễn ra dễ dàng hơn không chứng minh rằng nó là bản chất bất biến của ta; đôi khi nó chỉ chứng minh rằng đó là thứ não đã có rất nhiều cơ hội để luyện tập.
Điều này cũng lý giải tại sao thay đổi hiếm khi diễn ra theo một đường thẳng. Việc hình thành phản ứng mới không đồng nghĩa với việc mạng lưới cũ lập tức biến mất. Trong nhiều trường hợp, cái mới và cái cũ cùng tồn tại và cạnh tranh với nhau. Khi chúng ta khỏe, ngủ đủ và có đủ tài nguyên nhận thức, lựa chọn mới có thể dễ được huy động hơn. Nhưng khi mệt mỏi, stress hoặc mất kiểm soát, não thường có xu hướng quay về những chiến lược đã được luyện tập sâu nhất. Đó là lý do một người có thể duy trì một thói quen tốt trong nhiều tháng rồi bất ngờ quay về cách phản ứng cũ trong một tuần đặc biệt căng thẳng. Điều đó không nhất thiết có nghĩa toàn bộ quá trình thay đổi trước đó đã biến mất; nó cho thấy con đường cũ vẫn còn đó và trong điều kiện nhất định, nó vẫn rất dễ được kích hoạt.
Nếu hiểu neuroplasticity theo cách này, ta sẽ bớt bị hấp dẫn bởi ý tưởng rằng thay đổi cần bắt đầu bằng một quyết định thật lớn. Não bộ không đặc biệt quan tâm đến việc tối Chủ nhật ta tuyên bố rằng “từ thứ Hai tôi sẽ trở thành con người mới”. Những lời tuyên bố có thể tạo động lực, nhưng chúng chưa cung cấp cho hệ thần kinh nhiều dữ liệu để học. Dữ liệu xuất hiện vào sáng thứ Hai, khi chiếc điện thoại nằm cạnh giường và ta thực sự chọn không mở nó. Nó xuất hiện trong cuộc họp tiếp theo, khi ta nhận ra mình sắp ngắt lời và quyết định nghe thêm ba mươi giây. Nó xuất hiện vào buổi chiều ta muốn trì hoãn nhưng vẫn mở tài liệu và làm mười phút đầu tiên.
Có lẽ đây cũng là lý do thay đổi bền vững thường trông kém ngoạn mục hơn chúng ta tưởng. Nó không nhất thiết đến từ một khoảnh khắc giác ngộ lớn, mà từ hàng loạt lần rất nhỏ trong đó ta làm một điều khác với điều mình thường làm. Mỗi lần như vậy chưa đủ để tạo ra một con người mới, nhưng nó cung cấp thêm một trải nghiệm cho hệ thần kinh. Khi trải nghiệm ấy lặp lại, não bộ bắt đầu thích nghi với yêu cầu mới. Thứ từng cần rất nhiều nỗ lực có thể dần trở nên quen thuộc, và thứ từng được gọi là “kỷ luật” đôi khi về sau chỉ còn là cách ta thường sống.
Neuroplasticity vì thế mang đến một cách nhìn khá thực tế về sự thay đổi. Nó không hứa rằng chỉ cần nghĩ tích cực là ta có thể biến mình thành bất kỳ ai. Não bộ có lịch sử của nó, những giới hạn sinh học của nó, và những đường phản ứng đã được xây dựng trong nhiều năm không biến mất chỉ nhờ một quyết định. Nhưng nó cũng nói rằng lịch sử ấy không hoàn toàn quyết định tương lai.